جمع و تدوین قرآن کریم

جمع و تدوین قرآن کریم
نویسنده: علی قاسمی
بسمه تعالی
مقدمه
در تاریخ جمع و تدوین قرآن کریم، به‌طور کلی می‌توان از دو نگرش عمده سخن گفت:
نگرش مکتب خلفاء
نگرش مکتب اهل‌بیت(ع)
بر اساس این مقاله، دیدگاه مکتب خلفاء درباره جمع قرآن بر مقدماتی استوار است که در برخی موارد می‌تواند پرسش‌هایی درباره حجیت و چگونگی انتقال قرآن و نیز جایگاه پیامبر اکرم(ص) در امر تعلیم و تدوین قرآن ایجاد کند. در مقابل، در مکتب اهل‌بیت(ع) پاسخ‌ها و تحلیل‌های گوناگونی درباره این مسئله ارائه شده است.
از این منظر، اختلاف دیدگاه درباره جمع قرآن، پدیده‌ای نیست که ناگهان در دوره خلفاء شکل گرفته باشد؛ بلکه ریشه‌های آن را باید در مجموعه‌ای از عوامل علمی، اجتماعی و سیاسی آن دوران جست‌وجو کرد. این عوامل در شکل‌گیری و تثبیت دیدگاه‌های مختلف درباره چگونگی جمع و تدوین قرآن نقش داشته‌اند.
بخش اول: مفهوم «امی» و مسئله توانایی پیامبر(ص) در خواندن و نوشتن
یکی از مباحث مطرح در مسئله جمع قرآن، تفسیر واژه «امی» درباره پیامبر اکرم(ص) است.
در دیدگاه مشهور، «امی» به معنای کسی دانسته شده است که خواندن و نوشتن نمی‌دانست. این برداشت با دیدگاه مطرح‌شده در مکتب اهل‌بیت(ع) همخوانی کامل ندارد.
خداوند متعال در قرآن کریم درباره تعلیم و هدایت پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید:
«وَکَذَٰلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا ۚ مَا کُنتَ تَدْرِی مَا الْکِتَابُ وَلَا الْإِیمَانُ…»
یعنی: «و بدین‌گونه روحی را از امر خود به سوی تو وحی کردیم؛ تو نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست…»
بر اساس این برداشت، خداوند متعال علوم و معارف مورد نیاز رسالت را به پیامبر اکرم(ص) تعلیم داده است؛ علومی که از راه‌های عادی و بشری قابل دستیابی نبود.
شیخ مفید نیز بیان می‌کند که خداوند پس از آنکه حضرت محمد(ص) را به پیامبری برگزید، کمالات، فضائل و صفات نیک را در وجود آن حضرت گرد آورد و ایشان را به منزلتی رساند که از کمالات انسانی بهره‌مند باشد.
از این منظر، این پرسش مطرح می‌شود که چگونه می‌توان گفت قرآن، که کتاب الهی و معجزه جاودان پیامبر اکرم(ص) است، سال‌ها پس از رحلت آن حضرت توسط خلفاء جمع‌آوری شده است؟
بر اساس دیدگاه مکتب اهل‌بیت(ع)، قرآن در زمان حیات پیامبر اکرم(ص) هم حفظ و هم نوشته می‌شد. آیات قرآن به تدریج بر پیامبر(ص) نازل می‌شد و گروهی از صحابه آنها را حفظ و گروهی نیز آنها را می‌نوشتند.
بر اساس روایات شیعه، امیرالمؤمنین علی(ع) از نزدیک‌ترین افراد به پیامبر(ص) و از کاتبان وحی بود و پس از رحلت پیامبر(ص)، به جمع‌آوری قرآن اهتمام ویژه داشت.
در این دیدگاه، مصحف امام علی(ع) صرفاً شامل متن قرآن نبود؛ بلکه بنا بر روایات، مطالبی همچون تفسیر، تأویل، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و عام و خاص نیز در ارتباط با آیات در آن مورد توجه قرار گرفته بود.
دیدگاه جان برتن
جان برتن در کتاب خود با عنوان «جمع قرآن» که در سال ۱۹۷۷ میلادی منتشر شده است، بر این باور است که قرآن در زمان پیامبر اکرم(ص) گردآوری شده بود و برخی روایت‌هایی را که جمع قرآن را به ابوبکر و عمر نسبت می‌دهند، مورد نقد قرار می‌دهد.
نقش قاریان و کاتبان قرآن
بر اساس این دیدگاه، در برخی منابع اهل سنت نقش خلفاء در جمع قرآن برجسته شده، در حالی که نقش برخی از قاریان و کاتبان برجسته صدر اسلام کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
از جمله شخصیت‌هایی که در این زمینه نام برده می‌شوند عبارت‌اند از:
امیرالمؤمنین علی(ع)
عبدالله بن مسعود
معاذ بن جبل
اُبیّ بن کعب
سالم، غلام ابوحذیفه
ابوموسی اشعری
در کتاب المصاحف نیز روایاتی درباره اهتمام امام علی(ع) به جمع قرآن پس از رحلت پیامبر(ص) نقل شده است.
بر اساس برخی روایات، امام علی(ع) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) در خانه نشست و تصمیم گرفت تا قرآن را گردآوری نکند از خانه خارج نشود.
از نگاه این مقاله، توجه به این روایات نشان می‌دهد که مسئله جمع قرآن را نمی‌توان صرفاً به دوره خلفاء محدود کرد.
بخش دوم: معنای «جمع قرآن»
در برخی روایات منقول از انس بن مالک آمده است که هنگام وفات پیامبر اکرم(ص)، قرآن را چهار نفر جمع کرده بودند:
ابودرداء
معاذ بن جبل
زید بن ثابت
ابوزید
یکی از اختلافات مهم در تفسیر این روایت، معنای واژه «جمع» است.
در دیدگاه مکتب خلفاء، گاهی «جمع قرآن» به معنای حفظ قرآن در سینه تفسیر شده است؛ در حالی که در زبان عربی، واژه «جمع» می‌تواند هم حفظ و هم کتابت را دربر گیرد.
ازاین‌رو، ترجیح یکی از این دو معنا بدون توجه به شواهد دیگر، نیازمند دلیل است؛ به‌ویژه اینکه در زمان حیات پیامبر اکرم(ص)، کاتبانی وجود داشتند که آیات قرآن را از زبان آن حضرت می‌نوشتند.
روایت امام علی(ع)
در روایتی از امام علی(ع) نقل شده است:
«آیه‌ای از قرآن بر پیامبر نازل نشد مگر اینکه پیامبر آن را بر من خواند و املا کرد و من آن را به خط خود نوشتم…»
بر اساس ادامه این روایت، پیامبر اکرم(ص) تفسیر، تأویل، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و عام و خاص آیات را نیز به امام علی(ع) تعلیم می‌داد.
این روایت در دیدگاه شیعه، یکی از شواهد مهم بر نقش امام علی(ع) در حفظ، کتابت و شناخت دقیق قرآن به شمار می‌رود.
کتابت قرآن در زمان پیامبر(ص)
در برخی روایات آمده است که گروهی از صحابه احادیث پیامبر را می‌نوشتند و سپس پیامبر(ص) آنان را از نوشتن سخنان غیرقرآنی در کنار قرآن نهی کرد و تأکید نمود که قرآن از سایر سخنان تفکیک شود.
از این رو، می‌توان گفت که در کنار حفظ قرآن در سینه‌ها، کتابت آیات نیز در جامعه اسلامی جریان داشته است.
عبدالعزیز بن رفیع نقل می‌کند که شداد بن معقل از ابن عباس پرسید:
«آیا پیامبر چیزی از خود بر جای گذاشت؟»
ابن عباس پاسخ داد:
«جز آنچه میان دو جلد است، چیزی بر جای نگذاشت.»
این تعبیر به وجود قرآن مکتوب و گردآوری‌شده در قالب نوشته اشاره دارد.
بخش سوم: جنگ یمامه و مسئله جمع قرآن
یکی از مهم‌ترین مباحث در روایت مشهور جمع قرآن توسط ابوبکر، مسئله جنگ یمامه است.
بر اساس برخی گزارش‌ها، شمار زیادی از مسلمانان و قاریان قرآن در این جنگ کشته شدند و همین مسئله سبب شد نگرانی درباره از بین رفتن بخشی از قرآن مطرح شود.
بر اساس روایت مشهور، عمر بن خطاب این نگرانی را با ابوبکر مطرح کرد و پس از آن، جمع‌آوری قرآن در قالبی رسمی‌تر مورد توجه قرار گرفت.
با این حال، این روایت با پرسش‌هایی مواجه است؛ زیرا اگر قرآن در زمان حیات پیامبر(ص) توسط کاتبان نوشته و توسط شمار زیادی از صحابه حفظ شده بود، این پرسش مطرح می‌شود که چرا کشته‌شدن قاریان در جنگ یمامه باید سبب آغاز جمع‌آوری قرآن شود؟
در منابع تاریخی، درباره تعداد کشته‌شدگان یمامه نیز اختلاف فراوان وجود دارد. برخی گزارش‌ها شمار کشته‌شدگان را بسیار بالا ذکر کرده‌اند و برخی منابع ارقام پایین‌تری ارائه داده‌اند.
در میان حافظان و قاریانی که نامشان در ارتباط با یمامه ذکر شده است، از سالم، غلام ابوحذیفه نیز یاد شده است.
بنابراین، درباره تعداد واقعی قاریان کشته‌شده در یمامه و نقش این حادثه در شکل‌گیری جریان جمع قرآن، نیازمند بررسی تطبیقی منابع تاریخی و حدیثی هستیم.
بخش چهارم: نقش خلفاء و مسئله مصاحف عثمانی
بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، مکتب خلفاء در روایت مشهور خود، مسئله جمع قرآن را به‌صورت ویژه با خلفای سه‌گانه پیوند داده و در مرحله نهایی، نقش عثمان بن عفان را در یکسان‌سازی مصاحف برجسته کرده است.
بر اساس این گزارش‌ها، در دوره عثمان اختلاف قرائت‌ها و نسخه‌های موجود موجب شد کمیته‌ای برای تهیه نسخه‌های هماهنگ قرآن تشکیل شود و نسخه‌هایی به شهرهای مختلف فرستاده شود.
از این مصاحف در منابع تاریخی با عنوان «مصاحف عثمانی» یاد شده است.
در اینجا چند پرسش مطرح می‌شود:
پرسش نخست
چرا این مصاحف به «مصحف نبوی»، «مصحف ابوبکری» یا «مصحف عمری» مشهور نشده‌اند و عنوان «مصاحف عثمانی» بر آنها غلبه یافته است؟
پرسش دوم
اگر نسخه‌های مختلفی به شهرهای اسلامی فرستاده شد، چرا عنوان «مصحف امام» صرفاً به نسخه‌ای خاص اطلاق شده و دیگر نسخه‌ها چنین عنوانی پیدا نکردند؟
پرسش سوم
اگر رسم‌الخط قرآن به صورت کامل و تغییرناپذیر از جانب خداوند و پیامبر(ص) تعیین شده بود، علت از بین بردن یا سوزاندن برخی نسخه‌های موجود چه بود؟
این پرسش‌ها از جمله موضوعاتی است که در بررسی تاریخی جمع و تدوین قرآن باید مورد مطالعه قرار گیرد.
بخش پنجم: جایگاه امام علی(ع) در جمع و حفظ قرآن
یکی از مباحث مهم در دیدگاه مکتب اهل‌بیت(ع)، نقش امیرالمؤمنین علی(ع) در جمع، حفظ و تفسیر قرآن است.
در برخی منابع، روایاتی درباره اهتمام امام علی(ع) به جمع قرآن پس از رحلت پیامبر(ص) نقل شده است.
بر اساس روایتی که ابن ابی‌داوود از ابن سیرین نقل کرده و ابن حجر نیز به آن اشاره کرده است، امام علی(ع) پس از رحلت پیامبر(ص) تصمیم گرفت قرآن را گردآوری کند.
امام علی(ع) از نزدیک‌ترین یاران پیامبر(ص) بود؛ پسرعموی پیامبر، داماد ایشان و پدر حسنین(ع) بود و بر اساس روایات، از نخستین کسانی بود که به اسلام ایمان آورد.
در روایتی از آن حضرت آمده است:
«آیه‌ای از قرآن بر پیامبر نازل نشد مگر اینکه آن را بر من خواند و املا کرد و من آن را به خط خود نوشتم.»
همچنین در برخی روایات آمده است که جبرئیل(ع) مطالب را بر پیامبر(ص) عرضه می‌کرد و پیامبر آنها را به امام علی(ع) تعلیم می‌داد.
در منابع شیعه، این روایات از جمله مستندات جایگاه ویژه امام علی(ع) در شناخت قرآن و علوم مرتبط با آن دانسته شده‌اند.
بخش ششم: اختلاف روایت‌ها درباره جمع قرآن
بررسی برخی گزارش‌های تاریخی و حدیثی نشان می‌دهد که روایت‌های موجود درباره جمع قرآن یکسان نیستند و گاه با یکدیگر تفاوت دارند.
برای نمونه:
در برخی گزارش‌ها نقش امام علی(ع) در جمع قرآن کم‌رنگ جلوه داده شده است.
در برخی روایات، نام عبدالله بن مسعود، اُبیّ بن کعب و دیگر قاریان برجسته در شمار گردآورندگان قرآن آمده است.
در برخی منابع، گزارش‌هایی درباره اختلاف مصاحف صحابه مطرح شده است.
برخی منابع نیز نقش عثمان را در یکسان‌سازی مصاحف بسیار برجسته دانسته‌اند.
از دیدگاه این مقاله، این تفاوت‌ها نیازمند بررسی سندی و تاریخی دقیق است تا مشخص شود هر گزارش در چه شرایطی و با چه انگیزه‌ای شکل گرفته است.
بخش هفتم: مسئله مصحف امام علی(ع)
در منابع شیعه، «مصحف علی(ع)» موضوعی مهم در بحث جمع قرآن است.
بر اساس روایات، امام علی(ع) پس از رحلت پیامبر(ص) قرآن را گردآوری کرد و در کنار متن آیات، مطالب تفسیری و توضیحاتی درباره آیات نیز در آن وجود داشت.
در اینجا باید میان دو مفهوم تفکیک کرد:
نخست: متن قرآن کریم.
دوم: مجموعه مطالب تفسیری، تأویلی و توضیحی همراه با آیات.
بر اساس دیدگاه شیعه، تفاوت مصحف امام علی(ع) با قرآن موجود، به معنای وجود قرآن دیگری نیست؛ بلکه تفاوت مورد ادعا بیشتر به ترتیب و مطالب تفسیری و توضیحی مربوط می‌شود.
ازاین‌رو، ادعای وجود قرآنی متفاوت در نزد شیعه، نیازمند بررسی دقیق منابع و تفکیک میان «قرآن» و «مصحف» است.
بخش هشتم: سیاست و روایت جمع قرآن
یکی از دیدگاه‌های مطرح در این مقاله آن است که تحولات سیاسی پس از رحلت پیامبر(ص) در شکل‌گیری برخی روایت‌های تاریخی درباره جمع قرآن بی‌تأثیر نبوده است.
بر اساس این دیدگاه، برجسته‌کردن نقش عثمان و کم‌رنگ‌کردن نقش برخی قاریان بزرگ صدر اسلام، از جمله امام علی(ع)، ابن مسعود، اُبیّ بن کعب و معاذ بن جبل، باید در بستر تاریخی و سیاسی آن دوره بررسی شود.
در همین زمینه، در برخی منابع گزارش‌هایی درباره اختلاف عثمان با ابن مسعود و نیز اختلاف نظر درباره قرائت اُبیّ بن کعب نقل شده است.
از این منظر، مطالعه تاریخ جمع قرآن بدون توجه به فضای سیاسی و اجتماعی صدر اسلام، ممکن است تصویری ناقص از این فرایند ارائه کند.
بخش نهم: قرائت قرآن و جایگاه امام علی(ع)
امام علی(ع) در منابع اسلامی به‌عنوان یکی از دانشمندترین اصحاب پیامبر(ص) و از برجسته‌ترین عالمان قرآن شناخته شده است.
در روایات اسلامی، آگاهی ایشان از زمان و مکان نزول آیات، شأن نزول و معانی قرآن مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس برخی روایات، امام علی(ع) پس از رحلت پیامبر(ص) فرمود که از خانه خارج نمی‌شود تا قرآن را گردآوری کند.
از این رو، این پرسش مطرح می‌شود که اگر امام علی(ع) از نزدیک‌ترین افراد به پیامبر(ص)، کاتب وحی و از آگاه‌ترین اصحاب نسبت به قرآن بوده است، چرا در برخی روایت‌های تاریخی مربوط به جمع قرآن، نقش ایشان کم‌رنگ شده است؟
این پرسش از مسائل مهمی است که در مطالعات تاریخی جمع قرآن باید با روش علمی، مقایسه منابع و بررسی اسناد مورد مطالعه قرار گیرد.
نتیجه‌گیری
مسئله جمع و تدوین قرآن کریم از مهم‌ترین مباحث تاریخ قرآن است و روایت‌های گوناگونی درباره چگونگی شکل‌گیری مصاحف و نقش پیامبر اکرم(ص)، صحابه و خلفاء در این فرایند وجود دارد.
بر اساس دیدگاه مکتب اهل‌بیت(ع)، قرآن در زمان حیات پیامبر اکرم(ص) هم حفظ و هم کتابت شده بود و امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در این فرایند نقش ویژه‌ای داشت.
در مقابل، در روایت مشهور اهل سنت، جمع قرآن در دوره ابوبکر و سپس یکسان‌سازی مصاحف در دوره عثمان از مراحل مهم تاریخ تدوین قرآن به شمار می‌رود.
بنابراین، برای دستیابی به تصویری دقیق از تاریخ جمع قرآن، لازم است روایت‌های مختلف بدون پیش‌داوری بررسی شوند و میان جمع قرآن، کتابت قرآن، حفظ قرآن، ترتیب آیات و سوره‌ها، مصاحف صحابه و یکسان‌سازی مصاحف در دوره عثمان تفکیک صورت گیرد.
این موضوع، همچنان یکی از زمینه‌های مهم پژوهش در تاریخ قرآن و مطالعات تطبیقی میان مکتب اهل‌بیت(ع) و مکتب خلفاء است.
منابع و ارجاعات ذکرشده در متن
قرآن کریم، سوره شوری، آیه ۵۲.
ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، ج ۱، صص ۲۳۳–۲۳۵.
کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۵۹، حدیث ۱.
جان برتن، جمع القرآن، ۱۹۷۷م.
المصاحف، منسوب به ابن ابی‌داوود سجستانی.
طیار آلتی قولاچ، مقدمه بر المصحف الشریف المنسوب لعلی بن ابی‌طالب(ع)، ص ۷۰.