زندگینامه حضرت آیتالله سید محمدعلی عالمی بلخابی
ولادت و خاندان
حضرت آیتالله سید محمدعلی عالمی در اول ثور (اردیبهشت) سال ۱۳۰۲ هجری خورشیدی، مصادف با ماه مبارک رمضان سال ۱۳۴۱ هجری قمری، در خانوادهای علمی و مذهبی دیده به جهان گشود.
والد بزرگوار ایشان، آیتالله سید حنیف عالمی، از علمای برجسته و تأثیرگذار در حوزه علم و فرهنگ تاریخ معاصر افغانستان بود. آیتالله عالمی نخستین حوزه علمیه شیعیان افغانستان را در قریه وشت تأسیس کرد. ایشان پس از بازگشت از یکاولنگ، با همکاری سید حبیبالله خان، مدرسه علمیه عالمیّه را در منطقه دهلشرد بنیانگذاری کرد و شاگردان بسیاری را تربیت نمود.
از جمله شاگردان ایشان میتوان به حضرات آیات و حجج اسلام، سید ابوالقاسم بلخی، شیخ محمد امین افشار کابلی، شیخ غلام حسن پدر دار، سید محمد حسن رئیس یکاولنگی، شیخ سلطان ترکستانی، شیخ موسی سیاهدرهای، سید احمد لاغنوی، وحیدی جلاوری و سید علی نجفی تلعاشقانی و دیگران اشاره کرد.
از آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی نقل شده است که درباره ایشان فرمود:
«آقای عالمی به اندازه یک مرجع تقلید خدمت کرد و در احیای تفکر شیعی نقش بسیار مهمی داشت.»
مادر آیتالله عالمی نیز بانویی مؤمنه و باسواد و از سادات خوشنام منطقه سچک یکاولنگ بود.
تحصیلات و استادان
سید محمدعلی عالمی در سال ۱۳۱۶ هجری خورشیدی وارد مدرسه علمیه عالمیّه شد. ایشان ادبیات عرب، صرف و نحو را نزد آیتالله سید محمد حیدر نجفی، برادر بزرگترش، و همچنین آیتالله سید ابوالقاسم بلخی، شیخ غلام حسن پدر دار و شاهعلی عطایی گلورزی فراگرفت.
وی برای ادامه تحصیل به یکاولنگ مهاجرت کرد و در آنجا از محضر آیتالله رئیس یکاولنگی و شیخ موسی سیاهدرهای کسب فیض کرد. پس از حدود دو سال به بلخاب بازگشت و مدتی در مدرسه علمیه عالمیّه به تدریس مشغول شد.
هجرت به مشهد مقدس
آیتالله سید محمدعلی عالمی در سال ۱۳۳۰ هجری خورشیدی بلخاب را به قصد مشهد مقدس ترک کرد و در مدرسه عباسقلیخان مشهد سکونت گزید.
وی در مشهد مقدس از محضر استادان برجستهای همچون ادیب نیشابوری، حاج شیخ هاشم خراسانی و دیگر عالمان آن حوزه کسب فیض کرد و به تحصیل علوم حوزوی ادامه داد.
هجرت به نجف اشرف
ایشان پس از مدتی از مشهد راهی نجف اشرف شد و در آنجا دروس سطح عالی حوزه را نزد عالمان و استادان برجستهای همچون آیات و حجج اسلام صدر بادکوبهای، حاج شیخ مجتبی لنکرانی، شیخ کاظم تبریزی و شهید سید اسدالله مدنی فراگرفت.
آیتالله عالمی در سال ۱۳۳۵ هجری خورشیدی به افغانستان بازگشت و به تدریس و تعمیر بنای جدید مدرسه علمیه عالمیّه پرداخت.
پس از مدتی، بار دیگر برای تکمیل تحصیلات حوزوی راهی نجف اشرف شد و دروس خارج فقه و اصول را نزد بزرگانی همچون آیتالله العظمی امام خمینی(ره)، آیتالله العظمی سید ابوالقاسم خویی، آیتالله سید محسن حکیم و شهید آیتالله سید محمدباقر صدر(ره) فراگرفت.
وی پس از بازگشت به افغانستان، وکالت و نمایندگی شماری از مراجع عظام تقلید را نیز بر عهده گرفت.
تدریس
آیتالله عالمی بلخابی(ره) در دوران تحصیل در مشهد مقدس و نجف اشرف، ضمن فراگیری علوم حوزوی، به تدریس ادبیات، فقه و اصول نیز اشتغال داشت.
ایشان پس از بازگشت به بلخاب، حدود دو دهه در مدرسه علمیه عالمیّه به تدریس و تربیت طلاب پرداخت و شاگردان بسیاری را پرورش داد.
شاگردان
آیتالله عالمی در طول حیات علمی خود شاگردان فراوانی تربیت کرد که شماری از آنان بعدها به چهرههای علمی، دینی و فرهنگی برجسته تبدیل شدند.
از جمله شاگردان ایشان عبارتاند از:
شیخ محمدحسین یکاولنگی
حاج سید علی قدسی یکاولنگی
سید اسدالله واعظ بلخابی
حاج سید علی مدرس فاضلی
شیخ علیاکبر نهضت درهصوفی
شیخ محمدحسین جوادی
شیخ خداینظر چارکنتی
شیخ عبدالحسین غیاثی
استاد سید محمدحسن مرتضوی
شیخ علی واعظی، از استادان حوزه علمیه مشهد
شیخ عطایی خراسانی، که مدتی مدیریت مدرسه عباسقلیخان را بر عهده داشت
شیخ محمدعلی مهاجری درهصوفی
سید احمد مبلغ سانچارکی
سید اصغر امینی
شهید دهقان سانچارکی
شیخ محمدحسین عرب درهصوفی
تبلیغ و ترویج احکام اسلامی
یکی از فعالیتهای مهم آیتالله عالمی، بیان اصول عقاید اسلامی، احکام شرعی و اصلاح قرائت نماز در میان مردم بود.
ایشان در ایام مختلف، بهویژه شبهای جمعه، طلاب مدرسه علمیه عالمیّه را به روستاهای اطراف مدرسه میفرستاد تا ضمن برگزاری مراسم روضه و مجالس اهلبیت(ع)، به آموزش احکام شرعی و اصلاح قرائت نماز مردم نیز بپردازند.
آثار علمی و تألیفات
آیتالله عالمی بلخابی(ره) در کنار فعالیتهای علمی، اجتماعی، فرهنگی و تدریس، به تألیف و نگارش نیز اهتمام داشت. با این حال، بخشی از آثار علمی ایشان در جریان حوادث و تحولات سالهای گذشته از بین رفته است.
از جمله آثار و نوشتههای منسوب به ایشان عبارتاند از:
رساله اصول عقاید (اصول دین)
شرح سیوطی، از تقریرات درس ادیب نیشابوری
رسالهای در فلسفه و حکمت متعالیه
شرح بر حاشیه ملاعبدالله
شرح بر مکاسب شیخ اعظم انصاری(ره)
شرح بر رسائل شیخ اعظم انصاری(ره)
شرح بر کفایه آخوند خراسانی(ره)
رسالهای درباره گناهان کبیره
فعالیتهای سیاسی و جهادی
پس از اشغال افغانستان در سال ۱۳۵۷ هجری خورشیدی و روی کار آمدن حکومت کمونیستی، مقابله با عقاید و باورهای دینی مردم از برنامههای حکومت جدید بود. بازداشت، زندانیکردن و کشتار علما و مخالفان، از جمله اقدامات آن دوره به شمار میرفت.
در چنین شرایطی، حضرت آیتالله عالمی بلخابی در گردهمایی مردم بلخاب در مدرسه علمیه عالمیّه، خطاب به مسئولان حکومتی اظهار داشت:
«حکومتی که زیر سایه قرآن نباشد، از سوی مردم مسلمان افغانستان پذیرفته شده نیست.»
ایشان همچنین به استادان و شماری از طلاب مدرسه عالمیّه وظیفه داد درباره وجوب جهاد در صورت به خطر افتادن اساس اسلام تحقیق کنند و مردم را نسبت به شرایط موجود آگاه سازند.
در ۲۴ حمل ۱۳۵۸ هجری خورشیدی، مردم بلخاب با هماهنگی علما، بزرگان و خوانین منطقه، تحت رهبری آیتالله سید محمدعلی عالمی قیام کردند و ولسوالی بلخاب را به تصرف خود درآوردند.
پس از فتح ولسوالی، ایشان نیروهای تحت فرماندهی خود را به پنج دسته تقسیم کرده و به ولسوالیهای سانچارک، کوهستانات، زاری، درهصوف و یکاولنگ فرستاد.
از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۳ هجری خورشیدی، به مدت حدود پنج سال، مسئولیت جبهات جنگ در مناطق آزادشده بر عهده آیتالله عالمی بود و مردم از دستورات ایشان با عنوان «آقای رهبر» پیروی میکردند.
یکی از مهمترین دستاوردهای ایشان در این دوره، تلاش برای حفظ وحدت و همدیگرپذیری میان گروههای مختلف مردمی و جهادی و جلوگیری از وقوع جنگ داخلی بود. بر اساس روایتهای موجود، در دوره فرماندهی ایشان جنگ داخلی در منطقه تحت فرماندهی وی رخ نداد.
آیتالله عالمی در دوران جهاد، افزون بر حضور در جبهات، ارشاد و تبلیغ مجاهدین و مدیریت امور جهادی، به عمران و آبادانی نیز توجه ویژه داشت و در ساخت مساجد، تکایا، مدارس علمیه و مکاتب نقش فعال ایفا کرد.
خدمات اجتماعی و فرهنگی
از جمله خدمات اجتماعی و فرهنگی آیتالله عالمی بلخابی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
تأسیس و اعمار چندین مدرسه علمیه و مراکز فرهنگی.
تأسیس و اعمار دهها مسجد و حسینیه در نقاط مختلف شمال کشور.
بازسازی و توسعه حرم حضرت یحیی بن زید(ع) در ولایت سرپل، با مساعدت و همکاری رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی خامنهای، و با تلاش و پیگیریهای حجتالاسلام والمسلمین نوراللهیان، رئیس وقت سازمان حوزهها و مدارس خارج از کشور.
احداث و ساخت کتابخانه حضرت یحیی بن زید(ع) در جوار حرم آن حضرت.
ساخت و احداث مدرسه رسول اعظم(ص) و مدرسه حضرت زینب(س) در جوار حرم حضرت یحیی بن زید(ع)، در مساحتی حدود ۶۰۰۰ متر مربع.
راهاندازی و اقامه نخستین نماز جمعه در مرکز ولایت سرپل.
راهاندازی و اقامه نخستین نماز جمعه در مزارشریف.
تأسیس و ساخت کلینیک حرم مطهر حضرت یحیی(ع).
ویژگیهای اخلاقی و معنوی
عبادت و تهجد
آیتالله عالمی بلخابی یکی از چهرههای شناختهشده در تقوا، پرهیزگاری و عبادت بود. تهجد و شبزندهداری از سالهای جوانی از برنامههای دائمی ایشان به شمار میرفت.
در سالهای پایانی عمر نیز، با وجود ضعف جسمانی، نماز شب را ترک نمیکرد. نقل شده است که در سفرها و حتی در دوران جهاد، هنگام سوار بودن بر مرکب، نماز شب خود را به جا میآورد.
از دیگر ویژگیهای ایشان اهتمام ویژه به نماز اول وقت و اقامه نماز جماعت بود. وی در بسیاری از اوقات نماز را به جماعت اقامه میکرد و حتی در مواردی که تنها یک یا دو نفر حضور داشتند، نماز جماعت را برپا میداشت.
انس با قرآن و دعا
تلاوت قرآن یکی از برنامههای شبانهروزی آیتالله عالمی بود. در سالهای پایانی عمر، به دلیل ضعف بینایی، پزشکان ایشان را از تلاوت قرآن منع کرده بودند؛ اما وی همچنان به تلاوت قرآن علاقهمند بود و تا حد توان این برنامه را ادامه میداد.
نقل شده است که ایشان در برخی دورهها هر سه روز یک ختم قرآن داشت.
توسل به اهلبیت(ع)
یکی از عادات معنوی آیتالله عالمی، توسل به اهلبیت عصمت و طهارت(ع) و برگزاری مجالس روضه بود.
هرگاه عالمی یا طلبهای به دیدار ایشان میرفت، دستور میداد مجلس روضه برگزار شود. اگر گروهی از طلاب به زیارت ایشان میآمدند، از چند نفر آنان میخواست که به نوبت روضه بخوانند. خود ایشان نیز از آغاز تا پایان مجلس با توجه و تأثر به روضه گوش میداد و اشک میریخت.
صبر و استقامت
یکی از ویژگیهای برجسته آیتالله عالمی، صبر و استقامت در برابر مشکلات و حوادث روزگار بود.
حتی در هنگام دریافت خبر شهادت فرزند نوجوانش و همسر وی در سال ۱۳۷۴ هجری خورشیدی، از خود بیتابی نشان نداد. همچنین در هنگام شنیدن خبر شهادت دیگر فرزندانش نیز همواره صبر و شکیبایی پیشه کرد.
شجاعت
شجاعت و نترسی از دیگر ویژگیهای برجسته آیتالله عالمی بود. اقدام به جهاد و مبارزه در برابر ارتش سرخ شوروی، که یکی از قدرتهای بزرگ نظامی جهان در آن زمان به شمار میرفت، از مهمترین نشانههای شجاعت و پایمردی ایشان بود.
این مبارزه در شرایطی صورت گرفت که مجاهدین امکانات و تجهیزات محدودی در اختیار داشتند؛ در حالی که نیروهای شوروی و حکومت وقت از سلاحها و تجهیزات نظامی پیشرفتهتری برخوردار بودند.
سخاوت و مهماننوازی
یکی از ویژگیهای مهم آیتالله عالمی(ره)، سخاوت، جوانمردی و توجه به وضعیت خانوادههای نیازمند بود.
ایشان همواره از وضعیت معیشتی خانوادههای فقیر و نیازمند اطراف خود آگاهی داشت و در حد توان به آنان کمک میکرد.
مهمانداری از ویژگیهای همیشگی زندگی ایشان بود و خانهاش در طول سال خالی از مهمان نبود. سفره ایشان در بلخاب، سرپل و قُمپهل همواره به روی مردم باز بود.
کار، تلاش و پشتکار
کار و تلاش از عادات دائمی آیتالله عالمی بود. خاطرات فراوانی از دوران حضور ایشان در بلخاب وجود دارد که نشان میدهد وی در کنار تدریس، فعالیتهای علمی و تبلیغی، به کار و فعالیت روزانه نیز اهتمام داشت.
دستهای پینهبسته ایشان را میتوان نشانهای از تلاش و فعالیت وی در کارهای کشاورزی و باغداری دانست.
آیتالله عالمی بلخابی در تمام امور زندگی از سختکوشی و پشتکار ویژهای برخوردار بود. بناها، مدارس، مساجد و مراکز فرهنگی متعددی که در مناطق مختلف شمال کشور از ایشان به یادگار مانده است، بخشی از میراث تلاش و خدمت این عالم و شخصیت برجسته تاریخ معاصر افغانستان به شمار میرود.
وفات
سرانجام حضرت آیتالله عالمی بلخابی، پس از عمری تلاش، مجاهدت و خدمت در راه اعتلای کلمه حق، فقه جعفری و مکتب اهلبیت عصمت و طهارت(ع)، همراه با کارنامهای از علم، ایمان، اخلاق، عمل صالح و خدمات اجتماعی و فرهنگی، در روز جمعه، ۵ سنبله (شهریور) ۱۴۰۰ هجری خورشیدی، مصادف با ۱۸ محرمالحرام ۱۴۴۳ هجری قمری، چشم از جهان فانی فروبست و به وصال حق شتافت.
پیکر ایشان در مدرسه علمیه رسول اعظم(ص)، در جوار حرم حضرت یحیی بن زید شهید(ع) به خاک سپرده شد.
السلام علی من اتبع الهدی
