مقدمهدر تاریخ معاصر بلخاب، شماری از شخصیتها نه به دلیل داشتن مقامهای رسمی و دولتی، بلکه به سبب حضور در میان مردم، نقشآفرینی در تحولات اجتماعی و سیاسی، دفاع از جامعه و انجام خدمات عامالمنفعه، جایگاه ویژهای یافتهاند. حاج محمد مراد موفق، مشهور به حاجی موفق، از جمله شخصیتهایی است که بخش مهمی از زندگی خویش را در متن تحولات اجتماعی و سیاسی بلخاب و مناطق شمال افغانستان سپری کرد.او از بزرگان محلی، پیشکسوتان جهاد و از چهرههای بانفوذ اجتماعی بلخاب بود که پیش از تحولات سیاسی دهههای اخیر، به عنوان قریهدار و نماینده مردم شناخته میشد و در دوره جهاد نیز در شمار افراد آغازگر و پشتیبان مبارزات مردم بلخاب قرار گرفت. زندگی بیش از یک قرن او، افزون بر تجربه رویدادهای بزرگ سیاسی و اجتماعی، با فعالیتهای دینی، اجتماعی، اصلاحطلبانه و خیریه همراه بود.حاج محمد مراد موفق در طول زندگی خود تلاش کرد میان جایگاه اجتماعی، مسئولیت دینی و خدمت به مردم پیوند برقرار کند. ساخت و حمایت از مساجد، تکیهخانهها و مکتب، وقف زمین برای امور عامالمنفعه و تلاش برای حل اختلافات و اصلاح امور اجتماعی، بخشی از میراثی است که از او در میان مردم برجای مانده است.۱. مشخصات فردی و پیشینه خانوادگینام: حاج محمد مراد موفقشهرت: حاجی موفقنام پدر: خالمراد اربابسال تولد: ۱۲۹۸ خورشیدیمحل تولد: قریه پیرغوله، ولسوالی بلخاب، ولایت سرپلمحل وفات: قریه پیرغوله، ولسوالی بلخابتاریخ وفات: ۱۷ سرطان ۱۳۹۹ خورشیدیسن هنگام وفات: بیش از یک قرنحاج محمد مراد موفق در سال ۱۲۹۸ خورشیدی در قریه پیرغوله از مربوطات بلخاب به دنیا آمد. او در خانوادهای محلی و صاحب جایگاه اجتماعی رشد کرد و از همان سالهای جوانی با ساختار اجتماعی، مناسبات قومی، دینی و معیشتی مردم منطقه آشنایی نزدیک داشت.زندگی طولانی او سبب شد که حاج محمد مراد شاهد چندین نسل از تحولات اجتماعی و سیاسی افغانستان باشد؛ از ساختار سنتی جامعه روستایی و نظام اربابـرعیتی گرفته تا تحولات سیاسی، انقلاب، جهاد، جنگهای داخلی و دورههای بعدی تاریخ معاصر افغانستان.۲. حاج محمد مراد؛ قریهدار و نماینده مردمپیش از آغاز تحولات انقلابی و جنگهای افغانستان، حاج محمد مراد موفق در میان مردم منطقه به عنوان قریهدار و نماینده مردم فعالیت میکرد.قریهداری در ساختار اجتماعی سنتی آن زمان تنها یک عنوان اداری نبود؛ بلکه قریهدار در بسیاری از موارد نقش واسطه میان مردم و مسئولان، حلکننده اختلافات محلی، هماهنگکننده امور اجتماعی و نماینده خواستهای مردم را بر عهده داشت.حضور حاج محمد مراد در چنین جایگاهی نشان میدهد که وی از اعتماد اجتماعی قابل توجهی برخوردار بوده است. تجربه او در حل مسائل اجتماعی و ارتباط با اقشار مختلف مردم، بعدها در فعالیتهای اجتماعی و جهادی او نیز مؤثر واقع شد.۳. حضور در آغاز جهاد و تحولات بلخاببا آغاز تحولات سیاسی و نظامی افغانستان، بلخاب نیز مانند بسیاری از مناطق کشور وارد مرحلهای تازه از تاریخ خود شد.حاج محمد مراد موفق از جمله افرادی بود که در سالهای آغازین جهاد در بلخاب در کنار مردم منطقه قرار گرفت و در حمایت و سازماندهی مقاومت محلی نقش ایفا کرد.بر اساس روایتهای محلی و اطلاعات خانوادگی، وی در جریان تحولات نظامی آن دوره در عملیاتها و حرکتهای مربوط به مناطق مختلف نقش حمایتی و اجتماعی داشت و از جمله در تحولات مربوط به بلخاب، سانچارک، استراب و یکهولنگ حضور و نقش مؤثر داشت.نقش او را میتوان در چارچوب ساختار اجتماعی و مردمی جهاد آن دوره بررسی کرد؛ ساختاری که در آن بزرگان محلی، علما، ریشسفیدان و افراد بانفوذ، در کنار نیروهای مسلح، در بسیج و حمایت اجتماعی از جریان مقاومت نقش داشتند.از این منظر، حاج محمد مراد موفق را میتوان یکی از پیشکسوتان و بزرگان اجتماعی جهاد بلخاب دانست؛ شخصیتی که نقش او بیشتر بر پایه نفوذ اجتماعی، اعتماد مردم، حمایت از نیروهای جهادی و حضور در تحولات محلی تعریف میشد.۴. نقش او در تحولات منطقهایاهمیت شخصیت حاج محمد مراد تنها به روستای پیرغوله محدود نمیشد. روایتهای موجود از زندگی او نشان میدهد که ارتباطات و فعالیتهای وی در سطح وسیعتری از منطقه بلخاب امتداد داشته است.بلخاب در دوره جهاد به دلیل موقعیت جغرافیایی و ساختار اجتماعی خاص خود، با بخشهایی از مناطق شمال و مرکز افغانستان ارتباط داشت. در چنین شرایطی، بزرگان محلی در ایجاد هماهنگی میان مردم، حمایت از نیروهای مقاومت و تأمین نیازهای اجتماعی نقش مهمی ایفا میکردند.حاج محمد مراد موفق نیز در همین چارچوب، در تحولات مربوط به بلخاب و برخی مناطق پیرامونی حضور داشت. نقش او در تحولات بلخاب، سانچارک، استراب و یکهولنگ بخشی از روایت شفاهی تاریخ جهاد در این مناطق است که برای ثبت دقیقتر آن، نیازمند گردآوری شهادتهای افراد همدوره و اسناد تاریخی بیشتری است.۵. فاصله گرفتن از جنگهای حزبیبا پایان مرحله نخست جهاد و گسترش اختلافات و جنگهای داخلی میان گروهها و جریانهای مختلف، رویکرد حاج محمد مراد تغییر کرد.او که در دوره جهاد در کنار مردم و جریان مقاومت قرار گرفته بود، با آغاز جنگهای حزبی و اختلافات داخلی ترجیح داد از صحنه درگیریهای سیاسی و نظامی فاصله بگیرد و زندگی آرامتری را در میان خانواده و مردم انتخاب کند.این تصمیم را میتوان بخشی از رویکرد اجتماعی او دانست؛ زیرا حاج محمد مراد در سالهای پایانی زندگی بیشتر به عنوان فردی خیرخواه، مصلح و میانجی اجتماعی شناخته میشد تا یک چهره نظامی.او تلاش داشت اختلافات مردم را کاهش دهد، میان افراد و خانوادهها صلح ایجاد کند و از تشدید درگیریهای اجتماعی جلوگیری نماید.۶. شخصیت اجتماعی و اصلاحگریکی از ویژگیهای برجسته حاج محمد مراد موفق، توجه او به اصلاح امور اجتماعی بود.افرادی که در جوامع سنتی جایگاه اجتماعی دارند، معمولاً علاوه بر مسئولیتهای خانوادگی، در حل اختلافات، میانجیگری، مشورتدهی و تصمیمگیریهای اجتماعی نیز نقش دارند. حاج محمد مراد نیز بر اساس روایتهای خانوادگی و محلی، چنین جایگاهی در میان مردم داشت.او تلاش میکرد در اختلافات، جانب اصلاح و مصالحه را بگیرد و از تبدیل اختلافات کوچک به نزاعهای بزرگ جلوگیری کند.از همین رو، در میان اطرافیان و مردم منطقه، بیشتر به عنوان بزرگ محلی، خیرخواه و مصلح اجتماعی شناخته میشد.۷. جایگاه دینی و سفرهای زیارتیحاج محمد مراد موفق افزون بر فعالیتهای اجتماعی، به امور دینی نیز توجه ویژه داشت.وی دو بار به زیارت خانه خدا مشرف شد و عنوان حاجی را در میان مردم با خود داشت. همچنین به زیارت عتبات عالیات نیز مشرف شده بود.این سفرها برای او تنها جنبه زیارتی نداشت؛ بلکه بازتابدهنده جایگاه دینی و علاقه او به مناسک و شعائر اسلامی بود.۸. خدمات عامالمنفعه و میراث اجتماعییکی از مهمترین بخشهای زندگی حاج محمد مراد موفق، فعالیتهای خیریه و عامالمنفعه او بود.بر اساس اطلاعات خانوادگی، او در طول زندگی خویش در امور مختلف اجتماعی و دینی مشارکت داشت و در ساخت و حمایت از مساجد، تکیهخانهها و مکتب نقش ایفا کرد.همچنین بخشی از زمینهای خود را برای امور وقفی و عامالمنفعه اختصاص داد.وقف در جامعه سنتی افغانستان تنها یک اقدام اقتصادی نبود؛ بلکه یکی از مهمترین شیوههای مشارکت افراد توانمند در تأمین نیازهای عمومی جامعه محسوب میشد. زمین وقفی میتوانست برای مسجد، مدرسه، تکیهخانه، امور دینی یا سایر نیازهای عمومی مورد استفاده قرار گیرد.از این جهت، بخشی از میراث حاج محمد مراد موفق را میتوان میراث مادی و اجتماعی دانست؛ میراثی که در قالب بناهای عمومی، زمینهای وقفی و خدمات اجتماعی برای نسلهای بعد باقی میماند.۹. خانواده و فرزنداناز حاج محمد مراد موفق، شش پسر و پنج دختر بر جای مانده است.فرزندان پسر او عبارتاند از:حجتالاسلام گلمحمد مختاری؛ دانشمند، سخنور و تحلیلگر مسائل سیاسی و اجتماعی افغانستان.جنرال محمد مختاری؛ از چهرههای شناختهشده محلی و مردمی.غلامسخی مختاری، مشهور به مالک.غلامعلی مختاری.علیخان مختاری.اسماعیل مختاری.این خانواده در دهههای بعد نیز در عرصههای مختلف اجتماعی، فرهنگی، نظامی و علمی حضور داشتهاند.۱۰. نسل بعد و تداوم فعالیت فرهنگیاز میان نوههای حاج محمد مراد موفق میتوان به یوسف مختاری بلخابی، فرزند غلامسخی مختاری، اشاره کرد که در عرصه رسانه، نویسندگی و پژوهش تاریخی فعالیت دارد.حضور نسل بعد خانواده در عرصه ثبت تاریخ و فعالیت فرهنگی، از منظر مطالعات تاریخ محلی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا انتقال خاطرات، اسناد خانوادگی و روایتهای شفاهی از یک نسل به نسل دیگر، میتواند در حفظ تاریخ اجتماعی بلخاب مؤثر باشد.۱۱. آخرین سالهای زندگیحاج محمد مراد موفق بخش پایانی زندگی خود را در زادگاهش، قریه پیرغوله، سپری کرد.او پس از یک زندگی طولانی و تجربه رویدادهای مهم تاریخی افغانستان، در ۱۷ سرطان ۱۳۹۹ خورشیدی در همان قریه چشم از جهان فروبست.درگذشت او پایان زندگی فردی بود که بیش از صد سال از تاریخ اجتماعی افغانستان را از نزدیک تجربه کرده بود؛ اما خاطره او در میان خانواده، نزدیکان و مردم منطقه باقی ماند.۱۲. میراث تاریخی حاج محمد مراد موفقمیراث حاج محمد مراد موفق را میتوان در چهار عرصه اصلی بررسی کرد:الف) میراث جهادیحضور در سالهای آغازین جهاد بلخاب و مشارکت در تحولات آن دوره، یکی از مهمترین بخشهای زندگی اوست.ب) میراث اجتماعینقش او به عنوان قریهدار، نماینده مردم، بزرگ محلی و مصلح اجتماعی، جایگاه ویژهای در تاریخ اجتماعی منطقه دارد.ج) میراث دینیحضور فعال در امور دینی، سفرهای زیارتی، حمایت از مساجد و تکیهخانهها و اختصاص زمین برای امور عامالمنفعه، بخشی از کارنامه دینی او را تشکیل میدهد.د) میراث خانوادگی و فرهنگیتداوم حضور اعضای خانواده در عرصههای علمی، اجتماعی، نظامی، رسانهای و فرهنگی، یکی دیگر از جنبههای میراث او به شمار میرود.۱۳. اهمیت ثبت زندگی او در تاریخ بلخابزندگی حاج محمد مراد موفق تنها یک زندگینامه خانوادگی نیست؛ بلکه میتواند بخشی از تاریخ اجتماعی بلخاب در سده چهاردهم خورشیدی را بازتاب دهد.افرادی مانند او، که در روستاها و مناطق دوردست زندگی میکردند، معمولاً در اسناد رسمی تاریخ افغانستان کمتر دیده شدهاند؛ در حالی که در بسیاری از تحولات سیاسی، اجتماعی و نظامی، بزرگان محلی و مردم عادی نقش اساسی داشتهاند.از این رو، ثبت زندگی و خاطرات چنین شخصیتهایی میتواند به بازسازی تاریخ محلی بلخاب کمک کند.برای تکمیل یک زندگینامه پژوهشی و دانشگاهی درباره حاج محمد مراد موفق، بررسی اسناد خانوادگی، عکسها، قبالهها و اسناد وقفی، شهادت افراد همدوره، خاطرات فرزندان و همرزمان و همچنین اسناد مربوط به جهاد بلخاب اهمیت فراوان دارد.جمعبندیحاج محمد مراد موفق، فرزند خالمراد ارباب، متولد سال ۱۲۹۸ خورشیدی در پیرغوله بلخاب، از بزرگان اجتماعی، پیشکسوتان جهاد و چهرههای خیرخواه منطقه بود که بیش از یک قرن زندگی کرد.او در دوره پیش از انقلاب به عنوان قریهدار و نماینده مردم فعالیت داشت و با آغاز جهاد، در شمار افراد پیشکسوت و آغازگر حرکتهای جهادی در بلخاب قرار گرفت. حضور او در تحولات بلخاب و مناطق پیرامونی، از جمله سانچارک، استراب و یکهولنگ، بخشی از روایت تاریخی زندگی اوست.با گسترش جنگهای حزبی، از فعالیتهای نظامی فاصله گرفت و سالهای بعد زندگی خود را بیشتر در مسیر اصلاح، خیرخواهی و خدمت اجتماعی سپری کرد.ساخت و حمایت از مساجد، تکیهخانهها و مکتب، وقف زمین و مشارکت در امور عامالمنفعه، بخش دیگری از کارنامه او را تشکیل میدهد.حاج محمد مراد موفق سرانجام در ۱۷ سرطان ۱۳۹۹ خورشیدی در زادگاهش پیرغوله درگذشت و بیش از یک قرن زندگی، میراثی از خاطرات جهادی، اجتماعی، دینی و خانوادگی از خود برجای گذاشت.ادامه دارد.
وسف مختاری بلخابی
پژوهشگر تاریخ
رسانه آوای همدلی
