دکتر سید روح الله حسینی رایزن فرهنگی ایران در افغانستان: شعر رضوی، پیونددهنده میراث اهلبیت(ع) و فرهنگ خراسان است
دکتر سید روح الله حسینی رایزن فرهنگی ایران در افغانستان: شعر رضوی، پیونددهنده میراث اهلبیت(ع) و فرهنگ خراسان است
کابل/بلخ ـ همایش ادبی آیینی «رواق بهشت» به مناسبت سالروز شهادت امام رضا(ع)، عصر روز پنجشنبه ۲۳ اسد (مرداد) ۱۴۰۵ خورشیدی، با حضور جمعی از شاعران، استادان، فرهنگیان و علاقهمندان به شعر و معارف اهلبیت(ع)، به همت انجمن هنر و ادبیات آیینی افغانستان، خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران و کتابخانه عمومی فردوسی برگزار شد.
دکتر سید روحالله حسینی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان، در این همایش با تشریح ابعاد علمی، معنوی و فرهنگی شخصیت امام رضا(ع)، بر ظرفیت شعر و ادبیات آیینی برای انتقال معارف اهلبیت(ع) و پیوند میان فرهنگ رضوی و حوزه تمدنی خراسان تأکید کرد.
وی با اشاره به حدیث شریف «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی»، قرآن و اهلبیت پیامبر(ص) را دو میراث گرانبهای هدایت دانست و گفت: شناخت فرهنگ اهلبیت(ع) بدون توجه به پیوند آن با قرآن کریم، تصویری کامل از منظومه هدایت اسلامی ارائه نمیدهد.
حسینی عنوان «رواق بهشت» را نیز انتخابی معنادار و برخوردار از ظرفیتهای قرآنی و اهلبیتی دانست و اظهار داشت: شعر و ادبیات میتوانند مفاهیم عمیق دینی را از قالبهای صرفاً نظری فراتر برده و آنها را به زبان عاطفه، زیبایی و تجربه انسانی برای نسلهای مختلف بازآفرینی کنند.
امام رضا(ع)، «عالم آل محمد(ص)»
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان با اشاره به جایگاه علمی امام رضا(ع) در فرهنگ شیعی، آن حضرت را «عالم آل محمد(ص)» خواند و توضیح داد که این عنوان به معنای نفی جایگاه علمی دیگر ائمه(ع) نیست، بلکه شرایط تاریخی دوران امام رضا(ع) موجب شد جلوه علمی و گفتوگویی معارف اهلبیت(ع) در شخصیت آن حضرت ظهور ویژهای پیدا کند.
وی هجرت امام رضا(ع) از مدینه به سوی خراسان را نیز یکی از مهمترین مقاطع زندگی آن حضرت دانست و با اشاره به شرایط سیاسی حاکم بر این سفر، اظهار داشت که حضور امام در خراسان به یکی از نقاط مهم مواجهه اندیشه اهلبیت(ع) با فضای علمی و فکری آن روزگار تبدیل شد.
حسینی با اشاره به ورود امام رضا(ع) به نیشابور و اجتماع دانشمندان و مردم در مسیر حرکت آن حضرت، ماجرای حدیث «سلسلةالذهب» را یادآور شد و گفت: امام رضا(ع) در پاسخ به درخواست مردم برای بیان سخنی از پیامبر اکرم(ص)، حدیث «کلمة لا إله إلا الله حصنی فمن دخل حصنی أمن من عذابی» را بیان کردند و سپس با تأکید بر جایگاه ولایت فرمودند: «بشروطها و أنا من شروطها».
وی افزود: این روایت، در نگاه شیعی، بیانگر پیوند توحید و ولایت و نشاندهنده آن است که توحید حقیقی در منظومه معرفتی اهلبیت(ع) از مسیر هدایت الهی و پذیرش ولایت جدا نیست.
مناظرات امام رضا(ع)؛ جلوهای از قدرت استدلال
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان در بخش دیگری از سخنان خود به مناظرات علمی امام رضا(ع) پرداخت و اظهار داشت: مأمون عباسی با دعوت از دانشمندان و بزرگان ادیان و مکاتب مختلف، زمینه مناظراتی را فراهم میکرد که هدف آن مقابله با نفوذ علمی و معنوی امام بود، اما این مجالس به فرصتی برای ظهور توان علمی و استدلالی آن حضرت تبدیل شد.
وی گفت: یکی از ویژگیهای برجسته مناظرات امام رضا(ع)، گفتوگو بر اساس مبانی و منابع مورد پذیرش طرف مقابل بود؛ روشی که نشان میدهد گفتوگوی علمی، زمانی میتواند به حقیقت نزدیک شود که بر منطق، استدلال، شناخت مخاطب و احترام به فضای فکری او استوار باشد.
حسینی همچنین با اشاره به توقف یکی از مناظرات در هنگام فرارسیدن وقت نماز، این رفتار امام رضا(ع) را نشانه جایگاه بنیادین عبادت در منظومه فکری آن حضرت دانست و تأکید کرد که حتی مهمترین مباحث علمی نیز نباید انسان را از ارتباط با خداوند و انجام فریضه نماز بازدارد.
دعبل و معجزه شعر در انتقال معارف اهلبیت(ع)
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان در ادامه، به رابطه امام رضا(ع) با شعر و شاعران پرداخت و با اشاره به دعبل خزاعی و قصیده معروف «مدارس آیات»، شعر را یکی از ابزارهای مؤثر برای حفظ و انتقال معارف دینی و بیان مظلومیت اهلبیت(ع) دانست.
وی با تأکید بر جایگاه شعر در فرهنگ رضوی گفت: در نگاه امام رضا(ع)، شعر هنگامی ارزشمند و اثرگذار است که در خدمت حقیقت، دین، قرآن و معارف اهلبیت(ع) قرار گیرد.
حسینی با اشاره به واکنش و ابیات نقلشده از امام رضا(ع) در ارتباط با قصیده دعبل، این رویداد را نمونهای از پیوند میان معرفت، عاطفه و هنر در فرهنگ اهلبیت(ع) دانست و افزود: شعر میتواند حقیقتی را که گاه در قالب سخن مستقیم دشوار منتقل میشود، با قدرت عاطفه و زیبایی در جان مخاطب بنشاند.
وی تأکید کرد: «معجزه شعر» در همین توانایی آن است که یک اندیشه را از ذهن شاعر به حافظه جمعی جامعه منتقل کند و آن را از نسلی به نسل دیگر برساند.
بلخ؛ حلقه پیوند فرهنگ رضوی و خراسانی
حسینی در ادامه با توجه به برگزاری این محفل در بلخ، به جایگاه تاریخی این سرزمین در فرهنگ و ادب فارسی پرداخت و گفت: اگر بخواهیم از فرهنگ رضوی در افغانستان سخن بگوییم، نمیتوانیم از بلخ بگذریم؛ بلخ تنها یک جغرافیا نیست، بلکه بخشی از حافظه بزرگ فرهنگی خراسان و یکی از کانونهای تاریخی دانش، شعر و ادب فارسی است.
وی افزود: در چنین سرزمینی، محبت به خاندان پیامبر اکرم(ص) و ارادت به اهلبیت(ع) در حافظه فرهنگی و ادبی مردم جایگاهی دیرپا یافته و امام رضا(ع) نیز در این منظومه محبت، جایگاهی ویژه دارد.
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران اظهار داشت: ارادت شاعران بلخی و خراسانی به امام رضا(ع) را باید در امتداد یک سنت بزرگ فرهنگی دید؛ سنتی که در آن شعر صرفاً ابزار زیباییآفرینی نیست، بلکه زبان ارادت، معرفت، هویت و معنویت است.
وی با اشاره به مفهوم «خراسان فرهنگی» گفت: فرهنگ رضوی در این حوزه تمدنی محدود به مرزهای سیاسی امروز نیست؛ از بلخ تا مرو، نیشابور، توس و مشهد، رشتهای تاریخی و فرهنگی شکل گرفته است که در آن علم، ادب، معنویت و محبت اهلبیت(ع) به یکدیگر پیوند خوردهاند.
حسینی افزود: شعر رضوی در خراسان را میتوان بخشی از جغرافیای معنوی این سرزمین دانست؛ جغرافیایی که مرزهای سیاسی نمیشناسد و میراث مشترک فرهنگی مردمان این حوزه را به یکدیگر پیوند میدهد.
وی با اشاره به جایگاه بلخ در تاریخ زبان و ادب فارسی گفت: شاعران و ادیبان این حوزه تمدنی، زبان فارسی را به زبان معرفت، عشق، حکمت و معنویت تبدیل کردند و همین زبان، یکی از مهمترین ابزارهای انتقال مفاهیم محبت اهلبیت(ع) در طول تاریخ بوده است.
رایزن فرهنگی ایران در افغانستان خاطرنشان کرد: امروز وظیفه شاعران و ادیبان افغانستان، بهویژه شاعران بلخ، تنها بازگویی ارادت تاریخی به امام رضا(ع) نیست؛ بلکه باید این میراث را برای نسل جدید بازآفرینی کنند.
وی گفت: اگر شعر رضوی از مدح صرف عبور کند و به مفاهیمی همچون کرامت انسان، گفتوگو، عدالت، علم، اخلاق، محبت و همزیستی بپردازد، میتواند بار دیگر همان نقشی را ایفا کند که شعر در فرهنگ خراسان طی قرنها بر عهده داشته است.
حسینی در پایان این بخش از سخنان خود اظهار داشت: چه زیباست که امروز در بلخِ مولانا از رضای آل محمد(ص) سخن بگوییم؛ زیرا این جغرافیا قرنها شاهد همنفسی شعر و معنویت بوده است. سخن گفتن از امام رضا(ع) در بلخ، سخن گفتن از یک امام در یک شهر نیست؛ سخن گفتن از پیوند دو میراث بزرگ، یعنی میراث رضوی و میراث خراسانی است و شعر همان پلی است که این دو میراث را به امروز و فردای ما پیوند میدهد.
تأکید بر توسعه شعر آیینی در افغانستان
پیش از سخنان رایزن فرهنگی ایران، سید سکندر حسینی بامداد، مؤسس انجمن هنر و ادبیات آیینی افغانستان، ضمن خیرمقدم به حاضران، درباره اهداف و فعالیتهای این انجمن سخن گفت.
وی با اشاره به روند رشد شعر آیینی در افغانستان، بر ضرورت توجه بیشتر شاعران و فعالان فرهنگی به این حوزه تأکید کرد و برگزاری محافل ادبی و آیینی را فرصتی برای شناسایی استعدادهای تازه، تبادل تجربه، حمایت از شاعران و تقویت جریان شعر آیینی در افغانستان دانست.
این برنامه با قرائت آیاتی از کلامالله مجید توسط قاری محمد نجف حسنی آغاز شد و پس از سخنرانی، استاد سید رضا حسینی به مداحی و مرثیهخوانی در سوگ امام رضا(ع) پرداخت.
در ادامه، حمزه عابر، طاها حسینی، علیرضا حیدری «خاکی» و سید سکندر حسینی بامداد به شعرخوانی پرداختند و سرودههای خود را با موضوعات آیینی و در سوگ شهادت امام رضا(ع) برای حاضران قرائت کردند.
همایش ادبی آیینی «رواق بهشت» در پایان با حضور شاعران، استادان، فرهنگیان و علاقهمندان به شعر و معارف اهلبیت(ع) به کار خود پایان داد و حاضران در پایان برنامه به ثبت تصاویر یادگاری از این محفل پرداختند.
